به گزارش برق نیوز، مصطفی رجبی‌مشهدی در گفت‌و‌گو با روزنامه ایران، به چالش‌های مقابله با ناترازی برق، محدودیت در تأمین تجهیزات و شرایط جنگی در دولت چهاردهم پرداخت. متن گفت‌و‌گو به شرح زیر است:

اگر بخواهید کارنامه یک سال گذشته صنعت برق در دولت چهاردهم را توضیح دهید، مهم‌ترین اقدام وزارت نیرو برای حفظ پایداری برق کشور چه بوده است؟

مهم‌ترین اقدام، حفظ تعادل میان توسعه زیرساخت و مدیریت مصرف در شرایطی بود که صنعت برق هم‌زمان با ناترازی، محدودیت‌های اقتصادی، دشواری تأمین تجهیزات و شرایط جنگی روبه‌رو بود. مأموریت اصلی ما این است که شبکه برق پایدار بماند؛ زیرا هر اختلال گسترده در شبکه، می‌تواند زنجیره‌ای از خدمات عمومی و فعالیت‌های اقتصادی را تحت تأثیر قرار دهد.

در بخش تولید، با احداث نیروگاه‌های جدید، ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی حدود ۲۴۵۰ مگاوات افزایش یافت. از این میزان، نزدیک به ۱۴۰۰ مگاوات مربوط به واحد‌های بخار نیروگاه‌های سیکل ترکیبی است؛ واحد‌هایی که بدون مصرف سوخت اضافی، تولید برق را افزایش می‌دهند و از منظر بهره‌وری اهمیت بالایی دارند. افزون براین، حدود ۵۰۰ مگاوات ظرفیت نیروگاه‌های موجود که به دلیل نقص فنی، مشکلات بهره‌برداری یا محدودیت تأمین آب از مدار خارج شده بود، با اقدامات اصلاحی دوباره به شبکه بازگشت.

یکی از رخداد‌های مهم در این دوره، بهره‌برداری از اولین نیروگاه زمین‌گرمایی کشور با ظرفیت ۵.۲ مگاوات بود؛ اقدامی که ایران را وارد باشگاه کشور‌های دارای این فناوری کرد. همچنین نیروگاه گازی دوم شهید سلیمی نکا در کمتر از ۹۹ روز، از زمان انتقال تجهیزات به سایت تا بهره‌برداری، وارد مدار شد که یک رکورد اجرایی ارزشمند است.

در حوزه شبکه نیز با احداث یا توسعه ۸۰ پست انتقال و فوق‌توزیع، نقاطی را که با افت ولتاژ یا گرفتگی شبکه مواجه بودند، تقویت کردیم. مجموعه این اقدامات کمک کرد تا برای بیست‌وسومین سال متوالی، شبکه برق کشور دچار فروپاشی گسترده نشود؛ در حالی که حتی برخی کشور‌های پیشرفته در سال‌های اخیر تجربه خاموشی‌های فراگیر و دشواری در بازیابی شبکه را داشته‌اند.

در کنار توسعه نیروگاه‌های حرارتی، تجدیدپذیر‌ها چه نقشی در کارنامه دولت چهاردهم داشته‌اند؟

توسعه تجدیدپذیر‌ها یکی از مهم‌ترین محور‌های ما بوده است. ظرفیت نیروگاه‌های تجدیدپذیر در ابتدای دولت چهاردهم حدود ۱۲۵۰ مگاوات بود و اکنون به مرز ۵۸۰۰ مگاوات رسیده است؛ یعنی رشد ۴.۶ برابری. این افزایش ظرفیت فقط یک دستاورد آماری نیست، بلکه به معنای متنوع‌تر شدن سبد تولید برق کشور، کاهش فشار بر سوخت‌های فسیلی و کمک به تأمین برق در ساعات اوج مصرف است.

در کنار توسعه نیروگاه‌های خورشیدی و دیگر منابع تجدیدپذیر، سازوکار‌هایی مانند تابلوی برق سبز و تابلوی برق آزاد نیز تقویت شده‌اند. هدف این است که صنایع بتوانند از مسیر‌های جدید و شفاف، بیش از سقف‌های تعیین‌شده، برق مورد نیاز خود را تأمین کنند. این موضوع بویژه برای صنایع بزرگ اهمیت دارد؛ زیرا بخشی از نیاز آنها می‌تواند از طریق سرمایه‌گذاری مستقیم یا خرید برق از این تابلو‌ها پاسخ داده شود.

نقش بخش خصوصی در این مسیر بسیار جدی است. واقعیت این است که توسعه شتابان انرژی‌های تجدیدپذیر، بدون حضور سرمایه‌گذاران و فعالان بخش خصوصی امکان‌پذیر نیست. وزارت نیرو تلاش کرده با ایجاد مسیر‌های جدید تأمین مالی و عرضه برق، زمینه مشارکت بیشتر بخش خصوصی را فراهم کند.

وزارت نیرو در یک سال گذشته چگونه تلاش کرده تأمین برق از یک خدمت عمومی صرف فراتر برود و به پشتوانه استمرار زندگی روزمره مردم تبدیل شود؟

برق اساس فعالیت بسیاری از بخش‌های کشور است؛ از آب شرب و خدمات درمانی گرفته تا حمل‌ونقل، ارتباطات، نانوایی‌ها، مدارس و تولید صنعتی؛ بنابراین هر تصمیمی که در حوزه برق گرفته می‌شود، مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی مردم و اداره کشور اثر می‌گذارد.

اگر بتوانیم مصرف بخش‌های غیرمولد را به سطح استاندارد نزدیک کنیم و در عین حال برق بخش‌های مولد، بویژه صنعت، کشاورزی و خدمات ضروری را به‌صورت پایدار تأمین کنیم، وضعیت کشور به‌مراتب بهتر خواهد شد. برهمین اساس، برای دومین سال پیاپی توانستیم رشد مصرف برق را حدود ۳ درصد کاهش دهیم. این نتیجه کار شرکت توانیر، شرکت‌های برق منطقه‌ای، شرکت‌های توزیع و مجموعه کارکنان صنعت برق است.

کاهش رشد مصرف از مسیر کنترل هوشمند مشترکان پرمصرف، جمع‌آوری انشعابات غیرمجاز، شناسایی و برخورد با مراکز غیرمجاز استخراج رمزارز و اجرای برنامه‌های مدیریت بار به دست آمد. در کنار این اقدامات، تعداد کنترل‌های هوشمند نیز افزایش یافته است تا امکان پایش و مدیریت دقیق‌تر مصرف فراهم شود.

نتیجه این اقدامات، کاهش بخشی از ناترازی و بهبود شرایط نسبت به سال گذشته بود؛ به‌طوری‌که خاموشی‌های بخش خانگی حدود دو ماه دیرتر از سال قبل آغاز شد و محدودیت‌های برق صنایع نیز به حداقل رسید. برای نمونه، در شهرک‌های صنعتی برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای انجام شد که واحد‌ها بتوانند با جابه‌جایی فعالیت به روز جمعه، یک روز کاری جایگزین و بدون محدودیت داشته باشند. این نوع برنامه‌ریزی کمک می‌کند فشار به تولیدکننده و اشتغال کاهش یابد.

چه اقداماتی باعث شد خدمات حیاتی مانند بیمارستان‌ها، ایستگاه‌های پمپاژ آب، مخابرات، نانوایی‌ها، حمل‌ونقل شهری و مراکز امدادی دچار اختلال جدی نشوند؟

تأمین برق مراکز حساس و حیاتی همواره در اولویت صنعت برق قرار دارد. فیدر‌های حساس تا حد امکان از برنامه‌های خاموشی دور نگه داشته می‌شوند و قطع آنها فقط در شرایط اضطراری مطرح است. وقتی شبکه به‌صورت پایدار اداره شود و برنامه‌های محدودیت با دقت طراحی شود، بیمارستان‌ها، مراکز درمانی، سامانه‌های امدادی، مخابرات، تأسیسات آبرسانی و دیگر خدمات عمومی می‌توانند برق پایدار دریافت کنند.

خوشبختانه در این دوره گزارشی از اختلال جدی در عملکرد مراکز حیاتی به ما نرسیده است. این دستاورد فقط حاصل افزایش تولید نیست؛ بلکه نتیجه مجموعه‌ای از اقدامات هم‌زمان در حوزه نیروگاه‌ها، شبکه انتقال و توزیع، مدیریت مصرف و اولویت‌بندی مشترکان حساس است.

در بخش آب نیز لازم است شرکت‌های آب و فاضلاب و مدیریت‌های استانی از ظرفیت‌های پشتیبان استفاده کنند. بهره‌گیری از مولد‌های اضطراری و ذخیره‌ساز‌ها می‌تواند از تبدیل قطعی برق به قطعی طولانی‌مدت آب جلوگیری کند. در این زمینه برخی استان‌ها، از جمله تهران و گلستان، همکاری مناسبی داشتند و تلاش کردند با هماهنگی میان دستگاه‌ها، آبرسانی در شرایط محدودیت برق با کمترین اختلال ادامه یابد.

اگر این پروژه‌ها و تصمیمات به‌موقع اجرا یا مدیریت نمی‌شد، اولین اثر آن در کدام بخش زندگی مردم دیده می‌شد؟

اختلال در شبکه برق معمولاً محدود به یک بخش نمی‌ماند و به‌صورت زنجیره‌ای گسترش پیدا می‌کند. اولین آثار آن می‌تواند در برق خانگی، پمپاژ و تأمین آب شرب، خدمات شهری و مراکز عمومی ظاهر شود، اما به‌سرعت به بخش‌های درمانی، حمل‌ونقل، مخابرات، تولید صنعتی و بازار نیز سرایت می‌کند.

برای مثال، کاهش یا توقف تولید در یک واحد صنعتی فقط به همان کارخانه محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند به افت بهره‌وری، افزایش هزینه تمام‌شده، اختلال در زنجیره تأمین، کاهش عرضه کالا و در نهایت فشار بر بازار منجر شود. به همین دلیل، پایداری برق یک مسئله صرفاً فنی نیست و با ثبات اقتصادی، امنیت خدمات عمومی و زندگی روزمره مردم ارتباط مستقیم دارد.

البته بخشی از پروژه‌های ما در این مدت تحت تأثیر شرایط جنگی، مشکلات حمل‌ونقل و کندی در واردات تجهیزات قرار گرفت. در بعضی موارد، انتقال تجهیزات و مواد اولیه به کشور زمان‌بر شد و اجرای طرح‌ها با تأخیر مواجه شد، اما با رسیدن تجهیزات، تلاش کردیم عملیات با سرعت ادامه یابد. در چنین شرایطی، استفاده حداکثری از ظرفیت موجود نیروگاه‌ها و شبکه، نقش بسیار مهمی در جلوگیری از اختلال داشته است.

وزارت نیرو چگونه تشخیص می‌دهد کدام نقاط شبکه یا پروژه‌ها برای اداره کشور حیاتی‌تر هستند و باید در اولویت قرار گیرند؟

برای هر پروژه، شاخص‌های فنی مشخصی وجود دارد که نشان می‌دهد اجرای آن تا چه اندازه می‌تواند خاموشی‌ها، تعداد دفعات خاموشی، تکرار آنها، افت ولتاژ و گرفتگی شبکه را کاهش دهد. بر مبنای همین شاخص‌ها، طرح‌ها در سطوح حیاتی، ضروری و فوق‌حیاتی دسته‌بندی می‌شوند و تخصیص منابع مالی نیز بر اساس همین اولویت‌ها صورت می‌گیرد.

طبیعی است که منابع محدود ابتدا باید به پروژه‌هایی اختصاص یابد که بیشترین اثر را بر پایداری شبکه انتقال، فوق‌توزیع و توزیع و همچنین استمرار خدمات عمومی دارند. جانمایی نیروگاه‌ها نیز بر همین اساس انجام می‌شود؛ یعنی نیروگاه باید در مناطقی احداث شود که نیاز بیشتری به تولید برق دارند یا انتقال برق به آن مناطق با محدودیت روبه‌روست.

از سوی دیگر، پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف نیز در همین نظام اولویت‌بندی قرار می‌گیرند. برای نمونه، جایگزینی موتور‌های کم‌بازده کولر‌های آبی با موتور‌های پربازده یا جایگزینی کولر‌های گازی پرمصرف با تجهیزات کارآمدتر، می‌تواند در برخی مصارف تا حدود ۴۰ درصد کاهش مصرف برق ایجاد کند. این کاهش مصرف در مناطق گرمسیر و در دوره اوج بار، به‌اندازه احداث یک ظرفیت جدید تولید اهمیت دارد.

سهم توسعه زیرساخت در پایداری برق چقدر بوده و سهم مدیریت مصرف، جابه‌جایی بار و اقدامات کوتاه‌مدت چقدر؟ آیا این ترکیب برای آینده قابل اتکاست؟

پایداری برق در یک سال گذشته حاصل ترکیب توسعه زیرساخت و مدیریت مصرف بوده است. در بخش زیرساخت، افزایش ظرفیت نیروگاه‌های حرارتی، ورود واحد‌های بخار سیکل ترکیبی، بازگرداندن ظرفیت‌های متوقف‌شده، راه‌اندازی نیروگاه زمین‌گرمایی، رشد چشمگیر تجدیدپذیر‌ها و احداث یا توسعه ۸۰ پست انتقال و فوق‌توزیع، نقش جدی داشته است.

در کنار آن، مدیریت مصرف نیز مؤثر بوده است: کنترل هوشمند مشترکان پرمصرف، شناسایی و جمع‌آوری انشعابات غیرمجاز، برخورد با استخراج غیرمجاز رمزارز، برنامه‌ریزی محدودیت‌ها با عمق کمتر نسبت به سال قبل و جابه‌جایی بار در برخی بخش‌ها، از جمله صنعت، به کنترل اوج بار کمک کرده است.

این ترکیب در شرایط فعلی پاسخ داده، اما برای آینده نمی‌توان فقط به اقدامات کوتاه‌مدت تکیه کرد. پایداری بلندمدت زمانی تضمین می‌شود که توسعه تولید، توسعه شبکه، افزایش راندمان نیروگاه‌ها، گسترش تجدیدپذیرها، سرمایه‌گذاری بخش خصوصی و اصلاح الگوی مصرف، هم‌زمان و با سرعت ادامه یابد.