سایه تنش‌های ژئوپلیتیک و تحریم‌های سنگین بر دروازه طلایی کشور؛ راهکار‌های تاب‌آوری تولید چیست؟

گروه استان‌ها - استان آذربایجان‌غربی که تنها معبر راهبردی اتصال زمینی ایران به بازار‌های قاره اروپا، این روز‌ها در کانون مستقیم اثرات مخرب ناشی از تشدید بی‌سابقه تحریم‌های آمریکا قرار گرفته اما برای ایستادگی برابر اثرات ویرانگر این مشکلات، تدوین سند جامع پدافند غیرعامل اقتصادی، ضروری و بسیار مهم است.

به گزارش خبرنگار تابناک از استان آذربایجان غربی، این روزها، استان آذربایجان‌غربی به‌عنوان گلوگاه تنفسی و تنها معبر راهبردی اتصال زمینی ایران به ترکیه و بازار‌های قاره اروپا، این روز‌ها در کانون مستقیم اثرات مخرب ناشی از تشدید بی‌سابقه تحریم‌های آمریکا و تبعات روانی و میدانی تقابل‌های نظامی قرار گرفته، به‌شکلی که محدودیت‌های شدید مرزی و بسته‌شدن پی‌درپی کریدور‌های حمل‌ونقل هوایی و ریلی و زمینی ساختار نوپای صنعتی این منطقه را با بحرانی چندلایه در زمینه تامین قطعات و مبادلات ارزی مواجه ساخته است.

این استان همواره به واسطه ظرفیت‌های کم‌نظیر در بخش صنایع تبدیلی و معادن غنی طلا و سنگ‌های زینتی نقشی تعیین‌کننده در صادرات غیرنفتی کشور ایفا کرده است، اما رخداد‌های پرالتهاب اخیر در عرصه مناسبات فرامنطقه‌ای و تحمیل فشار‌های همه‌جانبه تجاری از سوی واشنگتن شریان‌های پولی و زنجیره تامین مواد اولیه این استان را در تنگنایی کم‌سابقه گرفتار نموده است.

در ماه‌های اخیر افزایش ریسک‌های ژئوپلیتیک ناشی از احتمال گسترش درگیری‌های مستقیم نظامی میان ایران و آمریکا موجب شده تا کشور‌های همسایه به‌ویژه در حوزه‌های گمرکی دست به احتیاط‌های افراطی بزنند و با ایجاد موانع بروکراتیک و امنیتی شدید در پایانه‌های مرزی روند معمول تردد ترانزیتی و مبادلات تجاری استان را به شکل محسوسی کُند کنند.

علاوه بر این اختلالات بنیادین ایجادشده در کریدور‌های لجستیکی بین‌المللی موجب افزایش سرسام‌آور هزینه‌های حمل‌ونقل و بیمه محموله‌ها شده است؛ به‌گونه‌ای که بسیاری از واحد‌های تولیدی بخش خصوصی استان به‌دلیل عدم پیش‌بینی‌پذیری جریان مبادلات خارجی و کمبود نقدینگی ناشی از محبوس ماندن کالا‌ها در گمرکات عملاً در مرز توقف کامل خطوط تولید قرار گرفته‌اند.

در چنین فضایی بررسی تخصصی و موشکافانه ابعاد اثرگذاری منازعات ژئوپلیتیک بر زیرساخت‌های صنعتی آذربایجان‌غربی نشان می‌دهد که مدیریت سنتی دیگر کارآمد نیست و بدون طراحی استراتژی‌های اضطراری بقا نمی‌توان از این تنگنای سخت تجاری عبور کرد.

تحریم‌های ثانویه و فلج‌شدن مجاری تنفس ارزی صنایع مرزی

تشدید تحریم‌های بانکی و مراقبت‌های سرسختانه مالی که با هدایت مستقیم خزانه‌داری آمریکا بر مبادلات بین‌المللی سایه افکنده است، موجب شده تا سیستم تهاتر سنتی و مسیر‌های مبادلاتی صادرکنندگان آذربایجان غربی با بانک‌های منطقه با اختلالات ساختاری کم‌سابقه‌ای دست به گریبان شود.

بنگاه‌های اقتصادی مستقر در قطب‌های صنعتی ارومیه و خوی و سلماس که در گذشته بخشی از نیاز‌های ارزی و سرمایه در گردش خود را از طریق تجارت پیله‌وری و اعتبارات اسنادی منطقه‌ای تامین می‌کردند اینک به دلیل بسته‌شدن مسیر‌های حوالجات خارجی ناچار به پذیرش هزینه‌های سرسام‌آور صرافی‌های واسطه‌گر شده‌اند.

این محدودیت‌های شدید مالی به نوبه خود انتقال ارز ناشی از فروش محصولات فرآوری‌شده به داخل کشور را با چالش مواجه ساخته و از سوی دیگر فرآیند قانونی رفع تعهدات ارزی صادرکنندگان را به یکی از بزرگ‌ترین کانون‌های جریمه و افت تولید برای صنعت‌گران بومی تبدیل کرده است.

ادامه این وضعیت فرسایشی بنیه مالی واحد‌های باسابقه را تحلیل برده و قدرت مانور بخش خصوصی برابر رقبای خارجی را تا حد محسوسی کاهش داده است به گونه‌ای که بسیاری از طرح‌های توسعه‌ای به دلیل نبود امکان گشایش اعتبارات خارجی به حالت تعلیق درآمده‌اند.

انسداد شریان‌های ترانزیتی و ایستگاه‌های معطلی در پایانه‌های مرزی

آذربایجان‌غربی به عنوان بارانداز صادراتی کشور از طریق پایانه‌هایی، چون بازرگان و رازی و سرو موقعیتی بی‌همتا در هدایت کالا‌های صنعتی به قفقاز و اروپا داشته است، اما اعمال سیاست‌های محدودکننده از جانب طرف‌های خارجی و بسته‌شدن متناوب خطوط ریلی و مرز‌های هوایی تردد ناوگان حمل کالا را با شوک ناگهانی رو‌به‌رو کرده است.

نگرانی از عواقب امنیتی مناقشات نظامی و صدور دستورالعمل‌های سخت‌گیرانه برای بازرسی‌های چندباره در مبادی ورودی و خروجی صف‌های طولانی و چند ده‌روزه از کامیون‌های حامل مواد فاسدشدنی و نهاده‌های تولیدی ایجاد کرده و خسارت‌های سنگینی بر صنایع وابسته به این شاهراه تحمیل کرده است.

توقف مقطعی خطوط حمل بار راه‌آهن بین‌المللی و لغو پی‌درپی مجوز‌های حمل هوایی بار‌های سریع‌الوصول در اوج تنش‌های منطقه‌ای زنجیره تامین قطعات حساس کارخانجات خودرویی و الکترونیکی استان را قطع کرده و عملاً انبار‌ها را از اقلام یدکی حیاتی خالی کرده است.

ایجاد مراکز موقت تخلیه و بارگیری درون‌مرزی و تقویت انبار‌های استراتژیک در نزدیکی خطوط مرزی ضرورتی غیرقابل انکار برای حفظ جریان نیمه‌جان ترانزیت در شرایط اضطرار امنیتی محسوب می‌شود.

شبح تهدید نظامی و تشدید بی‌سابقه فرار سرمایه از جوار خطوط مرزی

طبیعت سرمایه به گونه‌ای است که پیوسته در جستجوی ثبات و امنیت پایدار سیر می‌کند و در مناطقی که در معرض مستقیم اثرات مناقشات ژئوپلیتیک و احتمالات درگیری‌های نظامی قرار دارند ریسک‌پذیری برای احداث واحد‌های تولیدی کلان به شدت سقوط می‌کند.

افزایش تنش‌ها در ماه‌های اخیر میان ایران و آمریکا موجی از عدم اطمینان را در میان کارآفرینان داخلی و هیئت‌های سرمایه‌گذاری خارجی ایجاد کرده که نتیجه مستقیم آن انصراف یا تاخیر در عقد قرارداد‌های مشترک نوسازی صنایع در شهرک‌های صنعتی آذربایجان غربی بوده است.

خروج دارایی‌ها از بخش‌های مولد صنعتی و حرکت آنها به سمت بازار‌های غیرمولد و امنیتی مانند فلزات گرانبها یا خروج کامل ارز از مرز‌های استان از جمله پیامد‌های مخربی است که بخش صنعت این خطه را با خلاء عمیق سرمایه‌گذاری جدید رو‌به‌رو کرده است.

حمایت همه‌جانبه حاکمیتی از طریق اعطای بیمه‌های تضمین ریسک جنگ و سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت‌های دولتی بزرگ در مناطق مرزی می‌تواند این اثر روانی ویرانگر را تا حدودی مهار کرده و فعالان اقتصادی محلی را به ادامه تولید دلگرم سازد.

تلفات ماشین‌آلات صنعتی در سایه محاصره فناوری و تحریم قطعات

صنایع استخراجی و متالورژی استان به ویژه معادن عظیم طلای تکاب و مجموعه‌های فرآوری سنگ‌های قیمتی برای ارتقای بازدهی و کاهش عوارض زیست‌محیطی به شدت نیازمند واردات ماشین‌آلات مدرن و دستگاه‌های هیدرولیکی پیشرفته از اروپا هستند.

تحریم‌های یکجانبه گسترده و انسداد کانال‌های رسمی تامین تکنولوژی مانع از ورود تجهیزات جدید به کشور شده و کارخانجات استان را به استفاده مفرط از دستگاه‌های مستهلک و دست‌دوم با بهره‌وری بسیار پایین و مصرف بالای انرژی سوق داده است.

نبود قطعات یدکی اصلی ناشی از توقف روابط مستقیم با شرکت‌های صاحب‌نام غربی منجر به خواب طولانی‌مدت خطوط تولید صنعتی پس از بروز هرگونه نقص فنی شده و کارفرمایان را با هزینه‌های کمرشکن تعمیرات غیررسمی رو‌به‌رو کرده است.

تنها راهکار خروج از این چالش تکیه بر شرکت‌های دانش‌بنیان بومی و مهندسی معکوس قطعات حساس با بهره‌گیری از توان دانشگاه‌های صنعتی استان است تا وابستگی خطوط اصلی به ابزار‌های وارداتی به کمترین حد ممکن برسد.

راهکار‌های تاب‌آوری تولید در شرایط فوق‌العاده و چشم‌انداز آینده

برای ایستادگی برابر اثرات ویرانگر تنش‌های نظامی و حفظ استمرار حیات صنعتی آذربایجان‌غربی تدوین یک سند جامع پدافند غیرعامل اقتصادی به عنوان فوری‌ترین وظیفه دستگاه‌های ذی‌ربط ارزیابی می‌شود.

حرکت سریع به سوی سازوکار‌های نوین تسویه مالی با کشور‌های هم‌پیمان خارج از نظام مالی تحت سلطه غرب و توسعه استفاده از ارز‌های دیجیتال ملی و تهاتر مستقیم کالا با کالای اساسی می‌تواند تا حد قابل توجهی قفل‌های تجاری را بگشاید.

همچنین تنوع‌بخشی به مسیر‌های حمل‌ونقل و استفاده از ظرفیت‌های محلی برای ایجاد انبار‌ها و سردخانه‌های مرزی زیرزمینی جهت حفظ کالا‌های استراتژیک در شرایط بحرانی ضریب امنیت زنجیره توزیع را افزایش خواهد داد.

در پایان در صورتی که ساختار تصمیم‌گیری کشور به سمت تمرکززدایی گام بردارد و اختیارات ویژه مدیریت بحران اقتصادی به استانداری و نهاد‌های صنفی استان واگذار شود، آذربایجان‌غربی توان آن را خواهد داشت که از موقعیت تهدید کنونی پلی مستحکم برای تاب‌آوری ملی و حفظ بازار‌های استراتژیک بسازد.

گزارش: یوسف عباسی

منبع : تابناک